De evolutie van sociale druk:
Van gehoorzaamheid naar prestatiedruk
De oorzaak van sociale druk is dus door de jaren heen sterk veranderd. Historisch gezien lag sociale druk vooral buiten het kind. In de 19de eeuw werd de school gezien als een verlengstuk van de Kerk en had het lager onderwijs de opdracht om kinderen te vormen tot brave en vlijtige burgers (Depaepe, 2023). Dit wijst erop dat verwachtingen tegenover kinderen in deze periode vooral van buitenaf werden opgelegd, via school, Kerk en opvoeding en zo bepaalden welk gedrag van kinderen werd verwacht.
Vandaag werkt dat anders. Jongeren ervaren steeds meer druk vanuit zichzelf, onder meer door de beelden en normen waarmee ze dagelijks worden geconfronteerd. Media dragen bij aan sociale druk bij jongeren door een beeld te schetsen waarin materiële rijkdom en een aantrekkelijk uiterlijk gelden als belangrijke tekenen van succes en status (Serie et al., 2022, p. 14). Jongeren die deze materialistische idealen nastreven, ervaren gemiddeld een lager welbevinden (Serie et al., 2022, p. 14). Daarnaast tonen de auteurs aan dat negatieve sociale ervaringen, zoals pesten, het welbevinden van jongeren verder onder druk zetten (Serie et al., 2022, p. 14), wat pesten plaatst binnen het kader van sociale druk tussen leeftijdsgenoten. Meisjes richten zich daarbij sterker op sociale relaties en zijn meer bezig met hoe hun gedrag die relaties beïnvloedt. Zij ervaren vaker de nood aan sociale vergelijking en bevestiging en gebruiken sociale media ook meer in dat kader, waardoor het gebruik van sociale media een grotere impact heeft op hun welbevinden dan bij jongens (Serie et al., 2022, p. 142).
Digitalisering versterkt vandaag de dag de sociale druk doordat sociale verwachtingen voortdurend aanwezig zijn. Door digitalisering zijn jongeren voortdurend online actief. Volgens onderzoek van Mediapunt Vlaanderen, gebaseerd op twee Belgische wetenschappelijke studies, ervaren jongeren digitale stress door constante online bereikbaarheid en sociale verwachtingen binnen vriendschappen (Van Ouytsel & De Groote, 2023). Jongeren voelen zich verplicht om snel te reageren en bereikbaar te blijven. De vele notificaties gedurende de dag versterken die druk, waardoor het voor veel jongeren moeilijk is om een evenwicht te vinden tussen online en offline activiteiten (Mediapunt Vlaanderen, z.d.). UNICEF België (2023, p. 143) stelt dat kinderen en jongeren al van jongs af aan een hoge druk ervaren, onder meer om te presteren op school en om een uitgebreid sociaal netwerk uit te bouwen, wat sociale druk verbindt met zowel prestaties als sociale relaties.
De betekenis van succes is daarnaast verbreed. Waar succes vroeger vooral gekoppeld werd aan schoolresultaten, omvat het vandaag ook andere domeinen van het leven. De SIGMA-studie van KU Leuven toont dat sociale interacties en negatieve ervaringen binnen sociale relaties, zoals pesten, samenhangen met het welzijn van jongeren en het risico op psychische klachten vergroten (KU Leuven, 2023), wat aantoont dat sociale druk reële gevolgen heeft voor mentaal welzijn.
Laura Vandenbosch, professor aan KU Leuven, stelt op basis van het MIMIc-project vast dat jongeren die worden blootgesteld aan geïdealiseerde beelden van succes in populaire en sociale media hogere normen voor zichzelf stellen en geloven dat ouders en vrienden hoge verwachtingen van hen hebben. Daarbij vergelijken zij zichzelf vaak met ideale personen die zij online zien (Vandenbosch, 2023), wat wijst op een internalisering van sociale druk.
Doorheen de jaren verschoof sociale druk van duidelijke regels naar stille prestatiedruk. Waar vroeger ouders, school en Kerk expliciet bepaalden wat van kinderen werd verwacht, ervaren jongeren vandaag druk via sociale vergelijking, media en geïnternaliseerde verwachtingen. De kern van sociale druk bleef behouden, maar de manier waarop zij wordt ervaren, is verschoven.