Deze sociale druk die hier beschreven wordt, is sociaal van aard, maar heeft ook sterke technologische componenten. Door de aanwezigheid van smartphones, tablets en sociale media worden kinderen al op jonge leeftijd geconfronteerd met verwachtingen, vergelijkingen en groepsnormen (Mediawijs, z.d.). 

Waar sociale druk vroeger vooral zichtbaar was tijdens fysieke interacties (zoals de speeltijd of vrijetijdsactiviteiten), is die vandaag ook digitaal aanwezig. Via sociale netwerken vergelijken kinderen zichzelf met anderen, wat hun gedrag, zelfbeeld en emotioneel welzijn beïnvloedt (GGD GHOR Nederland, 2023,  & Awel, z.d.). 

Stijgende sociale druk bij kinderen en jongeren

Wanneer er specifiek gekeken wordt naar de sociale druk bij kinderen en jongeren, valt uit een onderzoek uit 2020 van Kleinjan et al. op dat de druk door schoolwerk onder leerlingen van het middelbaar onderwijs steeg van 17% naar 38%, waarna een lichte daling tot 33 % volgde (Tabel 1). De prevalentie van emotionele problemen zoals angst, piekeren en somberheid is eveneens toegenomen: 13% van de basisschoolleerlingen en 19% van de leerlingen uit het middelbaar onderwijs rapporteert dergelijke klachten. Vooral meisjes, jongeren uit eenoudergezinnen en jongeren met een migratieachtergrond lopen verhoogd risico.

Tabel 1: Trends in ervaren druk door schoolwerk in het voortgezet onderwijs (12 t/m 16 jaar) naar onderzoeksjaar en geslacht (percentage en betrouwbaarheidsinterval) (Kleinjan et al., 2020)

Uit het rapport Geluk onder druk van het Trimbos-instituut blijkt bovendien ook dat Nederlandse jongeren tussen 10 en 18 jaar steeds vaker stress ervaren, vooral door schoolwerk en de verwachtingen van hun omgeving (Kleinjan et al., 2020). Sinds 2007 is de druk door schoolwerk fors toegenomen en bleef in 2019 met 33% hoog. Jongeren beschouwen school als hun belangrijkste stressbron, nog vóór sociale media.

Volgens de auteurs van ’t is wel geweest! kan deze toename van sociale druk ook gelinkt worden aan de hedendaagse digitalisering, globalisering, klimaatverandering en de nasleep van de COVID-19-pandemie (Serie et al., 2022). Jongeren groeien vandaag de dag namelijk op in een samenleving waarin prestaties, zelfpresentatie en sociale vergelijking centraal staan, wat gevoelens van onzekerheid en angst vergroot (Serie et al., 2022).

Zoals reeds eerder werd meegedeeld, heeft de digitalisering de sociale druk ook verder versterkt. Bij kinderen is dit niet anders. Kinderen en jongeren functioneren als zogenaamde digital natives voortdurend in online omgevingen, waar sociale vergelijking en groepsdruk zich verderzetten. Het niet kunnen voldoen aan verwachtingen kan leiden tot pestgedrag en sociale uitsluiting, wat een aanzienlijke impact heeft op het zelfwaardegevoel van kinderen. Digitale platformen maken deze druk minder zichtbaar voor ouders en leerkrachten, maar versterken tegelijkertijd het verwachtingspatroon om erbij te horen. Bovendien kan de online omgeving aanleiding geven tot vormen van cyberpesten en uitsluiting (Kies kleur tegen pesten). 

Tegelijkertijd benadrukt het onderzoek van Kleinjan et al. (2020) dat sociale steun, bijvoorbeeld van vrienden, familie en leerkrachten een beschermende factor vormt. Ongeveer 67% van de leerlingen in groep 7 en 8 (vijfde en zesde leerjaar in België) ervaart sociale steun, tegenover 80 % in het voortgezet onderwijs. Leerlingen die zich gesteund voelen, rapporteren minder stress en emotionele problemen (Kleinjan et al., 2020).

Ook gezinnen ondervinden de impact van deze evolutie. Uit de JOP-schoolmonitor 2 blijkt dat ouders nog wel weten waar hun kinderen zijn (85,8%), maar veel minder op de hoogte zijn van hun online activiteiten: slechts 21,7% weet welke websites hun kinderen bezoeken en 23,7% weet met wie zij online praten (Serie, Siongers, & Bradt, 2022). (Tabel 2). Deze kloof wijst op een verminderde verbondenheid in de digitale leefwereld.

Tabel 2: Frequentieverdelingen van de schaaltitems van ouderlijke kennis (14- tot 23-jarigen, in %) (Serie et al., 2022).

Probleemstelling

Voor dit onderzoek willen wij specifiek nagaan hoe leerkrachten van de derde graad (dus het vijfde en zesde leerjaar) leerlingen ondersteunen bij het ontwikkelen van sociale weerbaarheid tegen groepsdruk binnen vriendschapsrelaties.

Het blijkt immers dat leerlingen in de hoogste jaren van het basisonderwijs vaak stress ervaren door de mening van leeftijdsgenoten (Tabel 3). Zo rapporteert 7,9% van hen regelmatig stress door wat anderen van hen vinden, meer dan door huiswerk (6,8%) of sociale verplichtingen (6,5%) (Kleinjan et al., 2020). Meisjes blijken hierbij gevoeliger dan jongens. Sociale vergelijking speelt eveneens een belangrijke rol: 14% van de jongeren geeft aan dat hun zelfwaarde afhankelijk is van hoe zij presteren in vergelijking met anderen (Kleinjan et al., 2020).

Tabel 3: Stress in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs (%) (Kleinjan et al., 2020)